De rechtbank Midden-Nederland heeft bepaald dat het ministerie van Algemene Zaken opnieuw moet zoeken naar documenten over het coronabeleid en het begrip groepsimmuniteit.
Volgens de rechter was de eerdere zoekactie van het ministerie onvolledig. De zaak werd aangespannen door Nieuwsuur en de NOS, die al jaren proberen meer duidelijkheid te krijgen over interne documenten uit de beginperiode van de coronapandemie.
Het conflict draait om documenten waarin mogelijk wordt gesproken over het idee van groepsimmuniteit tijdens de eerste fase van de coronacrisis. Volgens de rechtbank heeft het ministerie niet zorgvuldig genoeg gezocht en moeten de stukken opnieuw worden bekeken.
De uitspraak betekent dat het ministerie nu opnieuw een uitgebreide zoekactie moet uitvoeren.
Oude coronadiscussie laait opnieuw op
De discussie over groepsimmuniteit speelde vooral in de eerste maanden van de coronapandemie in 2020. In maart van dat jaar hield toenmalig premier Mark Rutte een toespraak tot de Nederlandse bevolking waarin hij sprak over de mogelijkheid dat Nederland gecontroleerd groepsimmuniteit zou kunnen opbouwen zolang er nog geen vaccin beschikbaar was.
Die uitspraak leidde destijds tot veel discussie. Critici vroegen zich af of het wel verstandig was om het virus gecontroleerd te laten verspreiden onder delen van de bevolking. Vooral de mogelijke risico’s voor kwetsbare groepen, zoals ouderen en mensen met een zwakke gezondheid, werden daarbij vaak genoemd.
Ook werd er gewezen op het feit dat er toen nog weinig bekend was over de langetermijneffecten van het virus.
De uitspraken van Rutte werden later genuanceerd. Hij gaf aan dat groepsimmuniteit geen doel op zich was van het beleid, maar eerder een mogelijk gevolg van de manier waarop het virus zich zou verspreiden.
Rol van experts en adviseurs
Tijdens dezelfde periode sprak ook Jaap van Dissel, destijds directeur infectieziektebestrijding bij het RIVM, over de gedachte achter het beleid. Hij stelde dat het virus zich mogelijk kon verspreiden onder mensen die er relatief weinig last van zouden hebben.
Volgens hem zou dat kunnen bijdragen aan een bepaalde mate van immuniteit binnen de bevolking.
Ook deze uitspraak leidde tot discussie en kritiek. Sommigen zagen het als bewijs dat de overheid bewust een strategie volgde waarbij besmettingen onder jongere groepen werden toegestaan.
Later benadrukten zowel Van Dissel als andere betrokkenen dat het nooit de bedoeling was om groepsimmuniteit actief na te streven als officiële strategie.
Journalisten vragen documenten op
Om meer duidelijkheid te krijgen over de interne discussies binnen de overheid, dienden Nieuwsuur en de NOS in de zomer van 2021 een verzoek in om documenten openbaar te maken.
In dat verzoek werd gevraagd naar stukken waarin gesproken werd over groepsimmuniteit of vergelijkbare begrippen.
Het ministerie van Algemene Zaken gaf echter aan dat er geen documenten waren die betrekking hadden op een specifieke strategie rondom groepsimmuniteit.
Er werden slechts enkele pagina’s openbaar gemaakt. Volgens het ministerie bestonden er geen documenten die expliciet spraken over een beleid dat gericht was op het bereiken van groepsimmuniteit.
Die reactie leidde tot twijfel bij de journalisten, die het gevoel hadden dat er mogelijk meer documenten moesten bestaan.
Onenigheid over gebruikte zoektermen
Een belangrijk punt in de rechtszaak draaide om de manier waarop het ministerie had gezocht naar documenten. Volgens de rechtbank heeft het ministerie slechts een deel van de door de journalisten aangeleverde zoektermen gebruikt.
Nieuwsuur had in totaal twintig zoektermen aangeleverd om documenten op te sporen die mogelijk relevant waren voor het onderzoek.
Het ministerie gebruikte er uiteindelijk maar acht.
Waarom de overige twaalf zoektermen niet zijn meegenomen in de zoekactie, werd volgens de rechtbank onvoldoende duidelijk uitgelegd.
Dat roept volgens de rechter vragen op over de volledigheid van het onderzoek.
Rechter kritisch op aanpak ministerie
In de uitspraak stelt de rechtbank dat de manier waarop het ministerie documenten heeft beoordeeld eveneens vragen oproept.
Het is volgens de rechter niet duidelijk hoe werd bepaald of documenten wel of niet relevant waren voor het verzoek van de journalisten.
Daardoor bestaat de mogelijkheid dat belangrijke documenten over het coronabeleid niet zijn meegenomen in de eerdere beoordeling.
De rechtbank concludeert daarom dat het ministerie opnieuw moet zoeken naar relevante stukken.
Het ministerie krijgt hiervoor een periode van twaalf weken.
Langlopende kwestie rond coronastukken
De discussie over deze documenten loopt inmiddels al jaren. De oorspronkelijke informatieaanvraag werd namelijk al in 2021 ingediend.
Sindsdien volgden verschillende stappen, waaronder bezwaarprocedures en adviezen van externe instanties.
Zo werd het ministerie eerder al bekritiseerd door het Adviescollege Openbaarheid en Informatiehuishouding (ACOI). Dat adviesorgaan stelde dat de informatievoorziening rondom de coronastukken beter moest.
Volgens het ACOI was het belangrijk dat de overheid transparant is over de besluitvorming tijdens de pandemie.
De coronacrisis was immers een van de grootste maatschappelijke crises in Nederland van de afgelopen decennia.
Belang van transparantie
Voor journalisten en onderzoekers is het belangrijk om inzicht te krijgen in hoe beslissingen tijdens de pandemie tot stand zijn gekomen.
Tijdens de coronacrisis werden maatregelen genomen die grote gevolgen hadden voor het dagelijks leven van miljoenen Nederlanders.
Denk bijvoorbeeld aan lockdowns, sluiting van bedrijven, avondklokken en reisbeperkingen.
Veel mensen willen achteraf begrijpen welke afwegingen daarbij zijn gemaakt en welke adviezen een rol hebben gespeeld.
Het openbaar maken van documenten kan helpen om dat proces beter te reconstrueren.
Nieuwe onderzoeken naar coronabeleid
De uitspraak van de rechtbank komt op een moment waarop de coronacrisis opnieuw onder de loep wordt genomen.
Dit jaar starten namelijk de eerste verhoren in de parlementaire enquête naar het Nederlandse coronabeleid.
Tijdens die enquête zullen politici, experts en betrokken ambtenaren worden gehoord over de aanpak van de pandemie.
De enquête moet duidelijk maken hoe belangrijke beslissingen tot stand zijn gekomen en welke lessen daaruit getrokken kunnen worden voor toekomstige crises.
Het onderwerp groepsimmuniteit zal daarbij waarschijnlijk opnieuw ter sprake komen.
Wat betekent de uitspraak nu?
Voor het ministerie van Algemene Zaken betekent de uitspraak dat het opnieuw aan de slag moet met de zoektocht naar documenten.
De rechtbank heeft duidelijk gemaakt dat de eerdere zoekactie onvoldoende was.
Het ministerie moet daarom een uitgebreidere zoekslag uitvoeren en daarbij ook de eerder genegeerde zoektermen meenemen.
Daarna moeten de gevonden documenten opnieuw worden beoordeeld om te bepalen of ze openbaar gemaakt moeten worden.
Het is dus mogelijk dat er alsnog nieuwe informatie naar buiten komt over de discussies binnen de overheid tijdens de eerste fase van de coronacrisis.
Of dat daadwerkelijk gebeurt, zal de komende maanden duidelijk worden.
Wat wel zeker is: de discussie over het coronabeleid en de rol van groepsimmuniteit is voorlopig nog niet voorbij.
