Na weken waarin gazons geel kleurden, sloten en beken steeds verder leegliepen en boeren reikhalzend uitkeken naar neerslag, was daar eindelijk weer regen. Op verschillende plekken in Nederland kwam het afgelopen weekend water uit de lucht en maandagochtend kleurde een groot deel van de neerslagradar eindelijk weer blauw. Toch is er weinig reden om te denken dat het droogteprobleem daarmee voorbij is.
Het tegenovergestelde is eigenlijk het geval. Nederland heeft inmiddels een neerslagtekort van ruim 300 millimeter opgebouwd. De regen die nu valt is prettig voor tuinen, landbouwgrond en natuurgebieden, maar vormt slechts een klein begin. Deskundigen waarschuwen dat vooral langdurige, rustige regen nodig is. Een paar stevige zomerbuien gaan de enorme achterstand niet zomaar wegwerken.
Mis geen artikelen! Volg TrendyVandaag in Google →
Regen eindelijk terug in Nederland
Voor veel Nederlanders voelde de regen van de afgelopen dagen waarschijnlijk als een verademing. Het was alweer weken geleden dat vrijwel het hele land tegelijkertijd met serieuze neerslag te maken kreeg.
Zaterdag en zondag viel verspreid al wat regen, maar maandagochtend werd het op grotere schaal nat. Voor mensen die hun tuin de afgelopen weken voortdurend water moesten geven was dat goed nieuws. Ook boeren en natuurbeheerders konden de neerslag goed gebruiken.
Toch is het belangrijk om onderscheid te maken tussen regen die op korte termijn verlichting geeft en regen die daadwerkelijk het langdurige neerslagtekort kan herstellen. Daarvoor is namelijk veel meer nodig dan enkele natte dagen.
De bodem en het grondwater hebben na de lange droge periode een flinke achterstand opgebouwd. Een paar buien veranderen daar nauwelijks iets aan.
Neerslagtekort boven 300 millimeter
Sinds januari is het gemiddelde neerslagtekort in Nederland opgelopen tot ruim 300 millimeter. Dat getal klinkt misschien abstract, maar omgerekend gaat het om een enorme hoeveelheid water.
Per vierkante meter ontbreekt meer dan 300 liter water. Dat staat gelijk aan ruim dertig emmers van tien liter voor iedere vierkante meter grond.
Daarmee wordt duidelijk waarom een ochtend regen het probleem niet oplost. Zelfs wanneer er bijvoorbeeld tien millimeter regen valt, blijft er nog altijd een gigantische achterstand over.
Een neerslagtekort tijdens de zomer is op zichzelf overigens niet uitzonderlijk. Vanaf het voorjaar verdampt er regelmatig meer water dan er via regen terugkomt. Daardoor ontstaat vrijwel ieder jaar gedurende het groeiseizoen een tekort.
Wat dit jaar opvalt, is vooral de omvang. Met ruim 300 millimeter zit Nederland op een niveau waarbij natuurgebieden, landbouw en waterbeheer steeds nadrukkelijker de gevolgen beginnen te merken.
Nederland heeft druildagen nodig
Wie denkt dat een paar enorme onweersbuien de oplossing kunnen bieden, komt bedrogen uit. Volgens hydroloog Wiebe Borren van Natuurmonumenten is juist langdurige en rustige regen gewenst.
De bodem is na weken van droogte op veel plekken hard geworden. Wanneer daar in korte tijd tientallen millimeters water op vallen, kan een aanzienlijk deel daarvan niet direct de bodem intrekken.
Het water stroomt dan bijvoorbeeld richting sloten, straten of lagergelegen gebieden. Voor het aanvullen van het grondwater is dat veel minder effectief.
Rustige regen werkt anders. Wanneer gedurende langere tijd enkele millimeters per dag vallen, krijgt de bodem meer gelegenheid om het vocht daadwerkelijk op te nemen.
Volgens Borren zouden meerdere echte druildagen daarom veel waardevoller zijn. Dagelijks enkele millimeters tot ongeveer tien millimeter regen zou helpen om langzaam een begin te maken met het herstel.
Grondwater herstelt niet zomaar
Het verschil tussen een natte bovenlaag en hersteld grondwater is groot. Na een regenbui kan de tuin er binnen enkele uren weer fris uitzien, terwijl dieper in de bodem nog altijd sprake is van droogte.
Voordat regenwater het grondwater bereikt, moet het eerst door verschillende bodemlagen zakken. Planten en bomen nemen onderweg bovendien een deel van dat vocht op.
Tijdens warme perioden verdampt daarnaast veel water opnieuw. Daardoor komt lang niet iedere millimeter regen uiteindelijk bij het grondwater terecht.
Dat verklaart waarom deskundigen niet alleen kijken naar de hoeveelheid regen die op één dag valt. De duur, intensiteit en verspreiding van de neerslag zijn minstens zo belangrijk.
Na een lange droge periode zijn meerdere natte weken veel nuttiger dan één spectaculaire stortbui.
Ook de Rijn staat extreem laag
De droogte in Nederland wordt bovendien niet alleen bepaald door wat er hier uit de lucht komt. Ook de situatie stroomopwaarts van de grote rivieren speelt een enorme rol.
Vooral de Rijn is belangrijk voor de Nederlandse watervoorziening. De rivier brengt vanuit onder meer Zwitserland en Duitsland enorme hoeveelheden zoet water richting Nederland.
Juist daar ging het de afgelopen periode mis. Ook Duitsland en Zwitserland hadden te maken met langdurige droogte, waardoor de hoeveelheid water in de Rijn sterk afnam.
De rivier bereikte daardoor een uitzonderlijk lage stand. Dat heeft niet alleen gevolgen voor de natuur en de beschikbaarheid van zoet water, maar bijvoorbeeld ook voor de binnenvaart.
Schepen kunnen bij extreem lage waterstanden minder zwaar worden beladen en op bepaalde plekken kan varen ingewikkelder worden.
Regen Duitsland komt later aan
De komende dagen wordt ook in delen van Duitsland en Zwitserland regen verwacht. Dat is gunstig voor de Rijn, maar het effect daarvan is niet onmiddellijk in Nederland merkbaar.
Water dat in Zwitserland valt, heeft ongeveer vijf dagen nodig voordat het bij Lobith Nederland binnenstroomt. Regenwater uit Duitsland doet daar grofweg twee dagen over.
Daardoor loopt de wateraanvoer altijd achter op de weersituatie stroomopwaarts. Zelfs wanneer het daar vandaag flink regent, duurt het dus nog enige tijd voordat Nederland daarvan profiteert.
De verwachting is dat de hoeveelheid Rijnwater bij Lobith later deze week enigszins stijgt. Momenteel gaat het om ongeveer 550.000 liter per seconde. Dat zou kunnen toenemen tot meer dan 600.000 liter per seconde.
Dat klinkt als een enorme hoeveelheid water, maar vergeleken met een normale zomer blijft het bijzonder weinig.
Rijn blijft ver onder normaal
Volgens Rijkswaterstaat is een afvoer van ongeveer 1,8 miljoen liter per seconde normaal voor deze periode van het jaar. Zelfs na de verwachte stijging blijft de Rijn dus ver onder dat niveau.
Een stijging van 550.000 naar ruim 600.000 liter per seconde is welkom, maar het verschil met een normale situatie blijft enorm.
Daarvoor zou langdurig veel regen moeten vallen in het complete stroomgebied van de Rijn. Een paar lokale buien in Nederland hebben nauwelijks invloed op die situatie.
Opvallend is bovendien hoe vroeg in het jaar de extreem lage waterstanden optreden. Normaal gesproken bereikt de Rijn pas rond oktober zijn laagste niveau.
Dat de rivier nu al zo weinig water afvoert, maakt duidelijk hoe uitzonderlijk de huidige droogtesituatie is.
Ook IJsselmeer onder zomerpeil
De lage afvoer van de Rijn werkt uiteindelijk door in andere delen van het Nederlandse watersysteem. Een belangrijk voorbeeld daarvan is het IJsselmeer.
De Rijn voedt via de IJssel het IJsselmeer, dat voor een groot deel van Nederland een belangrijke voorraad zoet water vormt. Dat water wordt onder meer gebruikt om andere gebieden van water te voorzien.
Afgelopen weekend zakte het IJsselmeer onder het gewenste zomerpeil. Het water stond ongeveer 30 centimeter onder NAP.
Dat is een belangrijk signaal voor waterbeheerders. Wanneer minder water beschikbaar is terwijl de vraag hoog blijft, moeten steeds scherpere keuzes worden gemaakt over waar het beschikbare zoete water naartoe gaat.
Sproeiverboden blijven mogelijk
Door de aanhoudende droogte wordt daarom gesproken over aanvullende maatregelen. Waterschappen en andere betrokken organisaties houden de situatie nauwlettend in de gaten.
Sproeiverboden worden daarbij niet uitgesloten. Dergelijke verboden kunnen bijvoorbeeld betekenen dat boeren tijdelijk geen oppervlaktewater mogen gebruiken om gewassen te beregenen.
Dat kan grote gevolgen hebben voor de landbouw, zeker wanneer gewassen juist tijdens warme en droge weken extra water nodig hebben.
Ook natuurgebieden kunnen last krijgen van langdurig lage grondwaterstanden. Planten die afhankelijk zijn van vochtige omstandigheden komen onder druk te staan en kleinere waterlopen kunnen verder opdrogen.
Volgens de Unie van Waterschappen is er voorlopig dan ook geen reden om bestaande maatregelen snel af te bouwen.
Droogte kan nog maanden duren
Het opvallendste aan de huidige situatie is misschien wel dat een paar regendagen het beeld buiten snel kunnen veranderen. Een grasveld wordt weer groener en planten gaan zichtbaar rechter staan, waardoor het lijkt alsof het ergste voorbij is.
Onder de grond ligt dat compleet anders.
Het enorme neerslagtekort, de lage grondwaterstanden, het lage peil van het IJsselmeer en de uitzonderlijk geringe afvoer van de Rijn verdwijnen niet na een paar natte dagen.
Waterbeheerders verwachten daarom dat Nederland nog maanden met de gevolgen van de droogte te maken kan houden. Zelfs wanneer augustus natter verloopt, duurt het tijd voordat het watersysteem zich werkelijk herstelt.
Daarvoor is precies het soort weer nodig waar veel vakantiegangers waarschijnlijk niet op zitten te wachten: dagen achter elkaar grijze luchten en rustige regen.
Een stortbui is niet genoeg
Voor boeren, natuurbeheerders en waterschappen is de boodschap daarmee duidelijk. Iedere millimeter regen is welkom, maar vooral de manier waarop die regen valt maakt verschil.
Een enorme plensbui van korte duur ziet er indrukwekkend uit en levert in de regenmeter misschien een flinke hoeveelheid op, maar kan door de uitgedroogde bodem deels wegstromen voordat het water diep genoeg is doorgedrongen.
Meerdere rustige regendagen zijn veel effectiever. Dan krijgt de grond de gelegenheid om het vocht stap voor stap op te nemen en kan uiteindelijk ook het grondwater profiteren.
Daarnaast moet er niet alleen in Nederland regen vallen. Ook Duitsland en Zwitserland hebben langdurige neerslag nodig om de Rijn weer richting normale waarden te krijgen.
Wie na de eerste regenbuien dus dacht dat Nederland eindelijk van de droogte af was, moet nog even geduld hebben. De regen van de afgelopen dagen is een welkom begin, maar na maanden waarin het watertekort steeds verder opliep, is er veel meer nodig.
Voor een serieus herstel zouden een aantal ouderwetse Nederlandse druildagen momenteel misschien wel het beste nieuws zijn dat natuurbeheerders, boeren en waterbeheerders kunnen krijgen.
