Asielzoekers die een geldbedrag hebben ontvangen omdat de overheid te laat was met het beslissen over hun asielaanvraag, kunnen verplicht worden om (een deel van) dat geld af te dragen aan hun opvang.
Dat heeft de hoogste bestuursrechter van Nederland bepaald. De uitspraak zorgt voor veel discussie, maar bevestigt volgens betrokken instanties de bestaande regels.
Waar draait deze zaak om?
De kwestie draait om vier asielzoekers die een procedure zijn gestart tegen het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA).
Zij kregen zogenoemde dwangsommen uitgekeerd, omdat de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) te laat was met het nemen van een besluit over hun asielaanvraag.
Volgens het COA hadden deze asielzoekers daardoor een vermogen opgebouwd boven de vastgestelde vermogensgrens. En wie boven die grens zit, moet een financiële bijdrage leveren aan de opvang. De asielzoekers waren het daar niet mee eens en stapten naar de rechter.
Wat zijn dwangsommen precies?
Wanneer de overheid een wettelijke beslistermijn overschrijdt, kan zij verplicht worden een dwangsom te betalen. Dit bedrag loopt per dag op zolang een beslissing uitblijft, tot een maximum. Het doel van zo’n dwangsom is niet om schade te vergoeden, maar om druk te zetten op de overheid om sneller te handelen.
In deze zaak voerden de asielzoekers aan dat de ontvangen bedragen moesten worden gezien als een vorm van immateriële schadevergoeding.
Het lange wachten zou stress, onzekerheid en mentale belasting veroorzaken. Daarom, zo stelden zij, mocht het geld niet worden meegeteld als vermogen.
Oordeel van de Raad van State
De Raad van State ging niet mee in die redenering. Volgens de Raad is een dwangsom geen schadevergoeding, maar een financiële prikkel voor de overheid om zich aan de wet te houden. Het geld is dus niet bedoeld als compensatie voor geleden leed, maar als drukmiddel richting de minister en de IND.
Daarom mag het bedrag worden gezien als regulier vermogen. En zodra een asielzoeker over voldoende eigen middelen beschikt, mag volgens Europese regels een bijdrage worden gevraagd voor de kosten van opvang.
Wat betekent dit voor andere asielzoekers?
De uitspraak heeft gevolgen voor een bredere groep asielzoekers. Iedereen die door trage besluitvorming een dwangsom ontvangt en daardoor boven de vermogensgrens uitkomt, kan te maken krijgen met een verzoek om kostgeld te betalen.
Het gaat daarbij niet om volledige terugbetaling van opvangkosten, maar om een bijdrage die is afgestemd op het beschikbare vermogen. De precieze hoogte verschilt per situatie en wordt door het COA vastgesteld.
Hoe werkt de vermogensgrens bij het COA?
Het COA hanteert duidelijke regels als het gaat om eigen financiële middelen.
Asielzoekers mogen een beperkt bedrag aan spaargeld of inkomsten hebben zonder dat dit gevolgen heeft voor hun opvang. Komt het vermogen daarboven, dan kan een bijdrage worden gevraagd.
Deze systematiek geldt niet alleen voor dwangsommen, maar ook voor andere inkomsten, zoals loon uit werk of geld dat uit het buitenland wordt ontvangen. Het uitgangspunt is dat opvang primair bedoeld is voor mensen zonder eigen middelen.
Waarom is deze uitspraak zo gevoelig?
De zaak ligt maatschappelijk gevoelig, omdat dwangsommen juist voortkomen uit falend overheidsbeleid. De overheid beslist te laat, betaalt daarvoor een boete, en vervolgens moet de asielzoeker dat geld deels weer afstaan.
Critici vinden dat wrang. Zij wijzen erop dat asielzoekers vaak jarenlang in onzekerheid leven en dat de dwangsom een van de weinige middelen is om druk uit te oefenen op de overheid. Door dit geld mee te tellen als vermogen, zou die prikkel deels worden uitgehold.
Voorstanders van het COA-beleid stellen juist dat het logisch is dat mensen met eigen middelen meebetalen aan collectieve voorzieningen. Volgens hen is het niet uit te leggen dat iemand met duizenden euro’s aan vermogen volledig gratis wordt opgevangen.
Europese regels spelen belangrijke rol
In de uitspraak verwijst de Raad van State nadrukkelijk naar Europese wetgeving.
Lidstaten mogen asielzoekers verplichten bij te dragen aan opvangkosten als zij over voldoende financiële middelen beschikken. Nederland maakt van die mogelijkheid gebruik via het COA-beleid.
Dat betekent ook dat de nationale rechter weinig ruimte ziet om hiervan af te wijken. Zolang de regels proportioneel worden toegepast en rekening houden met individuele omstandigheden, zijn ze volgens de Raad juridisch houdbaar.
Gevolgen voor procedures en beleid
De uitspraak biedt duidelijkheid voor lopende en toekomstige zaken. Het COA mag dwangsommen blijven meetellen als vermogen en op basis daarvan bijdragen vragen. Voor asielzoekers betekent dit dat procederen tegen deze praktijk weinig kans van slagen heeft.
Tegelijkertijd blijft de kern van het probleem bestaan: de lange wachttijden bij de IND. Zolang beslissingen structureel te laat komen, zullen dwangsommen worden uitgekeerd en blijven dit soort discussies terugkeren.
Politieke en maatschappelijke discussie blijft
Hoewel de juridische kogel nu door de kerk is, zal de maatschappelijke discussie niet snel verstommen. Voorstanders van een strenger asielbeleid zien de uitspraak als een stap richting meer eigen verantwoordelijkheid.
Tegenstanders vrezen dat kwetsbare mensen hierdoor verder onder druk komen te staan.
Wat vaststaat, is dat de uitspraak van de Raad van State een belangrijk precedent vormt. Het maakt duidelijk dat dwangsommen niet worden gezien als compensatie voor geleden schade, maar als gewoon geld dat meetelt bij de beoordeling van iemands financiële situatie.
Conclusie
Asielzoekers die door trage besluitvorming van de overheid een dwangsom ontvangen, moeten er rekening mee houden dat dit geld gevolgen kan hebben voor hun opvang. Komt het vermogen boven de vastgestelde grens uit, dan mag het COA een bijdrage vragen.
De hoogste bestuursrechter heeft hiermee bevestigd dat het bestaande beleid rechtmatig is en in lijn met Europese regels.
De uitspraak zorgt voor duidelijkheid, maar roept tegelijkertijd nieuwe vragen op over de verantwoordelijkheid van de overheid en de positie van asielzoekers die jarenlang moeten wachten op duidelijkheid.
