De formatie in Den Haag heeft opnieuw een onverwachte wending gekregen. Nu JA21 definitief buiten de coalitieonderhandelingen is gezet door D66, VVD en CDA, lijkt de weg vrij voor een minderheidskabinet.
Partijleider Joost Eerdmans spreekt van een teleurstelling, maar ziet tegelijkertijd mogelijkheden om alsnog invloed uit te oefenen op het beleid.
Met negen zetels in de Tweede Kamer is JA21 klein in aantal, maar volgens Eerdmans juist groot in potentiële invloed.
In een politieke constructie zonder vaste meerderheid kan elke stem immers doorslaggevend zijn. Dat maakt de komende periode volgens hem spannend, maar ook strategisch interessant.
Afwijzing door formerende partijen
De afwijzing van JA21 kwam voor Eerdmans niet geheel onverwacht, maar hakte er toch in. Vooral vanuit D66 zou er stevig verzet zijn geweest tegen deelname van zijn partij aan de coalitie.
Volgens Eerdmans stond de VVD aanvankelijk opener tegenover samenwerking, maar raakte die partij gaandeweg overtuigd dat JA21 geen plek zou krijgen aan de formatietafel.
In gesprekken met VVD-leider Dilan Yeşilgöz kreeg Eerdmans te horen dat D66 zich steeds verder had ingegraven. Uiteindelijk zou ook het CDA daarin zijn meegegaan.
Het resultaat: een formatie zonder JA21, met als gevolg een kwetsbaar minderheidskabinet.
Gemiste kans volgens Eerdmans
Hoewel de uitsluiting pijn doet, benadrukt Eerdmans dat hij niet boos is. Wel spreekt hij van een grote gemiste kans. Volgens hem hadden de formerende partijen met JA21 een coalitie kunnen vormen die beter aansluit bij de verkiezingsuitslag.
Eerdmans wijst erop dat de kiezer duidelijk heeft gekozen voor een centrumrechtse koers. Wanneer de zetels aan die kant van het politieke spectrum worden opgeteld, komt men uit op een ruime meerderheid.
Door JA21 buiten spel te zetten, ontstaat volgens hem een coalitie die politiek gezien verder naar links leunt dan de uitslag rechtvaardigt.
Dat kan volgens Eerdmans gevolgen hebben voor het vertrouwen van kiezers. Mensen die bewust rechts hebben gestemd, zouden het gevoel kunnen krijgen dat hun stem er uiteindelijk niet toe doet.
Minderheidskabinet brengt risico’s met zich mee
Een kabinet zonder vaste meerderheid in de Tweede Kamer is in Nederland relatief zeldzaam. Het betekent dat het kabinet voor elk voorstel op zoek moet naar steun van buitenaf. Dat maakt het regeren complexer en onvoorspelbaarder.
Eerdmans waarschuwt dat de prijs voor zo’n constructie hoog kan zijn. Vooral bij belangrijke dossiers, zoals de begroting, zullen scherpe onderhandelingen nodig zijn.
Partijen buiten de coalitie krijgen meer macht en kunnen hun steun afhankelijk maken van inhoudelijke concessies.
Volgens Eerdmans zal met name de VVD hard moeten vechten om rechts beleid gerealiseerd te krijgen. Zonder JA21 in de coalitie is er volgens hem minder vanzelfsprekende steun voor thema’s als migratiebeperking, strengere handhaving en financiële discipline.
Positief kritisch vanuit de Kamer
Ondanks alles kiest JA21 niet voor een obstructieve houding. Eerdmans spreekt van een positief kritische opstelling. Dat betekent dat de partij voorstellen op inhoud zal beoordelen, niet op basis van politieke frustratie.
Zolang er nog geen definitief regeerakkoord ligt, houdt Eerdmans de deur op een kier. Hij sluit niet uit dat er voorstellen komen die aansluiten bij het verkiezingsprogramma van JA21. In dat geval is steun mogelijk.
Tegelijkertijd maakt hij duidelijk dat zijn partij geen blanco cheque zal afgeven. Steun zal altijd afhankelijk zijn van de inhoud en de richting van het beleid.
Duidelijke grenzen aan steun
Eerdmans is helder over de grenzen van de bereidheid tot samenwerking. Voorstellen die volgens JA21 leiden tot ruimere migratie, terwijl tegelijkertijd wordt bezuinigd op zorg of veiligheid, zijn onacceptabel.
Volgens hem raakt men dan aan de kernwaarden van de partij. JA21 wil grip op migratie, bescherming van publieke voorzieningen en een overheid die keuzes durft te maken. Als het kabinet die richting niet opgaat, zal de partij haar steun onthouden.
Daarmee positioneert JA21 zich als een potentiële bondgenoot, maar zeker geen vanzelfsprekende partner. Die houding kan de partij invloed geven, maar brengt ook het risico met zich mee dat zij verantwoordelijk wordt gehouden voor politieke blokkades.
Rol van CDA en strategische afwegingen
Achter de schermen wordt volop gespeculeerd over de rol van het CDA binnen de nieuwe formatie. Volgens Eerdmans had de VVD theoretisch nog de mogelijkheid om de formatie te laten klappen en JA21 alsnog binnen te halen.
Dat zou echter het risico hebben vergroot dat andere partijen, zoals GroenLinks-PvdA, alsnog een rol zouden krijgen. In dat scenario zou de VVD volgens Eerdmans nog verder van een rechts beleid zijn komen te staan.
De keuze voor een minderheidskabinet is daarmee niet alleen ideologisch, maar ook strategisch ingegeven. Of het een stabiele keuze is, moet nog blijken.
Onzekere vooruitzichten voor het landsbestuur
Over de stabiliteit van het toekomstige kabinet is Eerdmans voorzichtig. Hij sluit niet uit dat het kan werken, maar ziet ook een reëel risico op bestuurlijke problemen. Zonder vaste meerderheid kan elk politiek conflict uitgroeien tot een crisis.
Volgens Eerdmans is het niet zijn wens dat het kabinet vastloopt. Integendeel, hij benadrukt dat Nederland behoefte heeft aan duidelijkheid, voorspelbaarheid en effectief bestuur. Politieke chaos of stilstand is volgens hem het laatste wat het land nodig heeft.
JA21 wil invloed, geen meeloper zijn
Ondanks de teleurstelling blijft Eerdmans strijdbaar. Hij zegt nadrukkelijk niet van plan te zijn om zich op te stellen als een partij die koste wat kost wil aansluiten. Vanuit de oppositie wil hij juist maximale invloed uitoefenen.
In een minderheidskabinet kan elke stem cruciaal zijn. Dat geeft kleinere partijen, zoals JA21, een positie waarin zij hun inhoudelijke prioriteiten op tafel kunnen leggen. Volgens Eerdmans biedt dat kansen om alsnog accenten te zetten in het beleid.
Politieke verhoudingen blijven in beweging
De komende weken zullen duidelijk maken hoe stevig het minderheidskabinet in de schoenen staat. Elk debat, elke stemming en elke begroting wordt een test. Voor partijen buiten de coalitie ligt er een sleutelrol, en JA21 lijkt vastbesloten die rol serieus te nemen.
Of de keuze om JA21 buiten de formatie te houden uiteindelijk verstandig was, zal pas later blijken. Voor nu staat vast dat Joost Eerdmans en zijn partij niet uit beeld zijn verdwenen.
Integendeel, in een politiek landschap zonder vaste meerderheid kan hun invloed juist groter worden dan ooit.
