Het is opnieuw een stevige tegenvaller voor demissionair landbouwminister Femke Wiersma en haar achterban. De Europese Commissie heeft definitief een streep gezet door het verzoek van Nederland om opnieuw een uitzonderingspositie te krijgen voor het uitrijden van mest. Daarmee komt er geen nieuwe derogatie, iets waar veel boeren en vooral de BBB al jaren op hoopten.
De beslissing uit Brussel zorgt voor grote onrust in de agrarische sector en zet de politieke verhoudingen verder onder druk. Voor Wiersma is het opnieuw een pijnlijk moment, omdat juist dit dossier tot de kern van haar beleid behoort.
Wat is derogatie en waarom is die zo belangrijk voor boeren?
Derogatie betekent dat Nederland toestemming kreeg om meer dierlijke mest per hectare uit te rijden dan andere EU-landen. Normaal ligt die grens op 170 kilo stikstof per hectare, maar Nederlandse boeren mochten jarenlang tot 250 kilo gebruiken.
Die uitzondering was gebaseerd op specifieke Nederlandse omstandigheden: een gematigd klimaat, relatief veel regen en grasland dat mest beter zou kunnen opnemen. Vooral melkveehouders profiteerden hiervan, omdat zij hun mest grotendeels op eigen grond konden uitrijden.
Voor veel boeren was derogatie essentieel om hun bedrijf rendabel te houden. Zonder die extra ruimte moeten zij mest afvoeren, verwerken of zelfs hun veestapel verkleinen, wat direct in de portemonnee snijdt.
Brussel zegt onomwonden nee
De Europese Commissie heeft het verzoek van Nederland nu afgewezen. In een brief aan de Tweede Kamer, die Wiersma zelf openbaar maakte, schrijft Eurocommissaris Jessika Roswall dat de voorwaarden voor een nieuwe uitzondering simpelweg niet worden gehaald.
Volgens Roswall is er uitgebreid gekeken naar de technische gegevens, maar blijft de conclusie dat Nederland onvoldoende vooruitgang boekt op cruciale milieudoelen. Vooral de waterkwaliteit en stikstofvervuiling blijven grote zorgen.
Een nieuwe derogatie zou volgens Brussel de druk op bodem en water alleen maar vergroten, terwijl Nederland juist verplicht is om de milieuschade terug te dringen.
Waterkwaliteit en stikstof blijven pijnpunten
De kern van de Brusselse kritiek zit bij de waterkwaliteit. In veel Nederlandse regio’s voldoen grond- en oppervlaktewater nog steeds niet aan de Europese normen. Te hoge nitraatconcentraties vormen een risico voor drinkwater, natuur en volksgezondheid.
Daarnaast blijft ook de stikstofuitstoot een groot probleem. Ammoniak die vrijkomt bij het uitrijden van mest slaat neer in natuurgebieden, met schade aan kwetsbare planten en ecosystemen tot gevolg. Volgens de Europese Commissie beschermt Nederland zijn natuur onvoldoende tegen deze effecten.
Daar komt bij dat het vertrouwen in de Nederlandse uitvoering van de regels is beschadigd. Er zijn de afgelopen jaren meerdere gevallen geweest van fraude en creatief omgaan met mestregels, wat de geloofwaardigheid van het derogatieverzoek verder heeft ondermijnd.
Een klap voor BBB en het landbouwbeleid
Voor Wiersma en haar partij BBB is dit besluit extra pijnlijk. Het behoud of terugkrijgen van derogatie was een belangrijk speerpunt in hun campagne richting boeren. De boodschap was duidelijk: Brussel moest begrijpen dat Nederland een uitzonderingsgeval is.
Die strategie heeft nu niet gewerkt. Integendeel: de Europese Commissie lijkt juist harder op te treden en minder bereid om Nederland nog extra ruimte te geven. Daarmee staat de geloofwaardigheid van het landbouwbeleid onder druk.
Ook binnen de coalitie en de Tweede Kamer zal dit besluit ongetwijfeld tot spanningen leiden. Critici zullen stellen dat Nederland te lang heeft gewacht met echte hervormingen, terwijl voorstanders van de boeren wijzen naar een gebrek aan realiteitszin in Brussel.
Derogatie verdwijnt definitief
De afwijzing betekent dat de derogatie volgens planning volledig verdwijnt. De afgelopen jaren werd de uitzondering al stap voor stap afgebouwd, en volgend jaar is het definitief voorbij.
Dat heeft grote gevolgen voor duizenden boerenbedrijven. Zij moeten hun bedrijfsvoering aanpassen, investeren in mestverwerking of hun veestapel verkleinen. Voor sommige bedrijven kan dat het verschil betekenen tussen voortbestaan en stoppen.
De onzekerheid is groot, zeker omdat alternatieven zoals nieuwe mestregels of versoepelingen eveneens vastlopen.
Meer tegenslagen voor Wiersma stapelen zich op
Het slechte nieuws uit Brussel komt niet op zichzelf te staan. De afgelopen tijd heeft Wiersma meerdere keren bakzeil gehaald. Zo ging een plan om mest dichter bij sloten uit te mogen rijden niet door, vanwege zorgen over waterkwaliteit.
Daarnaast gaf de Raad van State recent nog een negatief advies over haar wetsvoorstel om stikstofdoelen op een andere manier vast te stellen. Ook daar werd gewaarschuwd voor juridische en ecologische risico’s.
Het beeld dat ontstaat, is dat Wiersma steeds minder speelruimte heeft om haar landbouwvisie daadwerkelijk uit te voeren.
Wat betekent dit concreet voor boeren?
Voor boeren betekent het besluit vooral duidelijkheid, maar wel een harde. De hoop op een nieuwe uitzondering is vervlogen. Dat dwingt bedrijven om nu echt keuzes te maken.
In de praktijk zal dat leiden tot:
hogere kosten voor mestafvoer
investeringen in mestverwerking
mogelijke inkrimping van veestapels
meer druk op de bedrijfscontinuïteit
Vooral kleinere en middelgrote bedrijven voelen deze klap hard aankomen.
Politiek en maatschappelijk debat laait verder op
De afwijzing uit Brussel zal het debat over landbouw, stikstof en Europese regels verder aanwakkeren. Tegenstanders van de EU zullen het zien als bewijs dat Brussel te ver ingrijpt in nationale keuzes. Voorstanders zullen juist wijzen op jarenlange nalatigheid in milieubeleid.
Feit is dat Nederland opnieuw tegen de grenzen van Europese regelgeving aanloopt. En dat boeren daar nu direct de gevolgen van voelen.
Conclusie: harde realiteit voor landbouwbeleid
De beslissing van de Europese Commissie is een flinke domper voor Femke Wiersma en voor veel Nederlandse boeren. De tijd van uitzonderingen lijkt definitief voorbij. Daarmee wordt de druk om het landbouwsysteem fundamenteel te veranderen alleen maar groter.
Of Wiersma nog ruimte ziet voor alternatieve oplossingen, is de vraag. Maar één ding is duidelijk: Brussel heeft de deur voor derogatie dichtgegooid, en dat zal het landbouwdebat in Nederland de komende jaren blijven beheersen.
