Een plastic waterkoker staat in talloze Nederlandse keukens. Even vullen, knop indrukken en binnen een paar minuten is het water klaar voor thee, koffie of instant noodles.
Toch blijkt dat alledaagse gebruik minder vanzelfsprekend dan gedacht. Bij het verhitten van bepaalde plastic waterkokers kunnen namelijk grote aantallen micro- en nanoplastics in het water terechtkomen.
Onderzoek in opdracht van de Plastic Soup Foundation laat zien dat vooral nieuwe plastic waterkokers tijdens de eerste kookbeurten veel deeltjes kunnen afgeven.
Het gaat volgens de onderzoekers om miljoenen deeltjes per liter. Tegelijkertijd is nog lang niet alles bekend over wat het binnenkrijgen van zulke kleine plasticdeeltjes precies met het menselijk lichaam doet. Reden genoeg om eens goed te kijken naar wat er tijdens het koken van water gebeurt.
Mis geen artikelen! Volg TrendyVandaag in Google →
Plastic waterkoker geeft deeltjes af
Plastic is praktisch, goedkoop en licht. Het materiaal wordt daarom veel gebruikt voor keukenproducten. Denk aan bewaarbakjes, snijplanken, drinkbekers en natuurlijk waterkokers.
Bij een waterkoker speelt alleen iets bijzonders: het plastic wordt keer op keer blootgesteld aan zeer hoge temperaturen. Water wordt immers tot rond het kookpunt verwarmd en komt daarbij rechtstreeks met de binnenkant van het apparaat in aanraking.
Tijdens dat proces kunnen zeer kleine plasticdeeltjes loskomen. Een gedeelte daarvan is zo klein dat het met het blote oog onmogelijk te zien is.
Dat betekent dat het gekookte water er volledig normaal uit kan zien, terwijl er toch microplastics of nog kleinere nanoplastics in aanwezig kunnen zijn.
Miljoenen deeltjes per liter water
Onderzoek van dr. Heather Leslie, uitgevoerd in opdracht van de Plastic Soup Foundation, geeft een opvallend beeld van de mogelijke hoeveelheid deeltjes.
Een nieuwe plastic waterkoker kan tijdens de eerste kookbeurten volgens het onderzoek ongeveer 5 tot 35 miljoen micro- en nanoplasticdeeltjes per liter water afgeven.
De verschillen tussen apparaten zijn dus enorm. De ene waterkoker kan aanzienlijk meer deeltjes loslaten dan de andere.
Volgens Maria Westerbos van de Plastic Soup Foundation heeft dat onder andere te maken met de samenstelling van het gebruikte materiaal. Niet iedere fabrikant gebruikt precies hetzelfde soort plastic en ook de productie kan verschillen.
Daardoor is niet simpelweg te zeggen dat iedere plastic waterkoker exact dezelfde hoeveelheid deeltjes afgeeft.
Nieuwe waterkokers vallen extra op
Opvallend is dat de hoeveelheid deeltjes verandert naarmate een waterkoker vaker wordt gebruikt. Een nieuw apparaat lijkt aanvankelijk aanzienlijk meer plastic af te geven.
Na ongeveer vijftig kookbeurten zou de hoeveelheid vrijgekomen microplastics volgens het genoemde onderzoek ongeveer acht keer lager liggen.
Na 150 keer koken werd zelfs een afname met een factor 32 vastgesteld. Ook bij de veel kleinere nanoplastics werd een sterke daling gezien.
Na vijftig kookbeurten lag de afgifte daarvan ongeveer zes keer lager en na 150 keer koken ongeveer 27 keer lager.
Het probleem verdwijnt daarmee echter niet automatisch volledig. Er kunnen nog steeds deeltjes vrijkomen, alleen in kleinere hoeveelheden dan tijdens de eerste kookbeurten.
Wat zijn microplastics precies?
Microplastics zijn bijzonder kleine stukjes plastic. Ze kunnen ontstaan doordat grotere plasticproducten slijten, beschadigen of onder invloed van bijvoorbeeld warmte kleine deeltjes verliezen.
Nanoplastics zijn nog veel kleiner. Juist vanwege hun formaat zijn deze deeltjes voor consumenten praktisch onmogelijk zelf waar te nemen.
Microplastics worden inmiddels op allerlei plekken aangetroffen. Niet alleen verpakkingen kunnen een bron vormen, maar ook verschillende producten die dagelijks in de keuken worden gebruikt.
Plastic snijplanken, sponsjes, microvezeldoeken en voedselbakjes zijn voorbeelden van producten waarbij kleine plasticdeeltjes een rol kunnen spelen.
Een waterkoker onderscheidt zich doordat hetzelfde oppervlak zeer regelmatig met heet of kokend water in contact komt.
Gezondheidsrisico’s nog niet volledig duidelijk
De logische vraag is vervolgens wat het betekent wanneer iemand dergelijke deeltjes binnenkrijgt. Juist op dat gebied is voorzichtigheid met conclusies belangrijk.
Wetenschappers weten nog niet precies wat langdurige blootstelling aan verschillende hoeveelheden micro- en nanoplastics voor de menselijke gezondheid betekent.
Volgens Westerbos zijn er wel steeds meer aanwijzingen dat blootstelling aan microplastics nadelige effecten kan hebben, onder andere op het immuunsysteem.
Dat betekent echter niet dat bewezen is dat het drinken van water uit een plastic waterkoker automatisch tot ziekte leidt. Zo’n directe conclusie kan op basis van het beschikbare onderzoek niet worden getrokken.
De discussie draait vooral om langdurige blootstelling en het feit dat mensen via veel verschillende bronnen met plasticdeeltjes in aanraking kunnen komen.
Plastic bevat ook chemische stoffen
Er speelt volgens de Plastic Soup Foundation bovendien meer dan alleen het plasticdeeltje zelf. Aan kunststoffen worden tijdens de productie verschillende chemische stoffen toegevoegd om het materiaal bepaalde eigenschappen te geven.
Plastic kan bijvoorbeeld flexibel, stevig, rekbaar of hittebestendig worden gemaakt door de samenstelling en gebruikte toevoegingen aan te passen.
Volgens Westerbos moeten microplastics daarom niet volledig los worden gezien van de chemicaliën die in kunststoffen kunnen zitten.
Sommige stoffen die in verband worden gebracht met plastics worden onderzocht vanwege mogelijke effecten op onder andere hormonen, ontstekingsprocessen en andere gezondheidsproblemen.
Ook hier is nuance noodzakelijk. Dat bepaalde stoffen in onderzoek worden gekoppeld aan gezondheidsrisico’s betekent niet automatisch dat een plastic waterkoker rechtstreeks ziekten zoals kanker, dementie, Parkinson of diabetes veroorzaakt.
Voor zulke verstrekkende conclusies is veel specifieker bewijs nodig.
Hitte en plastic zijn aandachtspunt
De Plastic Soup Foundation pleit daarom voor het voorzorgsprincipe. Wanneer het relatief eenvoudig is om blootstelling te verminderen, zou dat volgens de organisatie de voorkeur moeten krijgen.
Vooral de combinatie van plastic en hoge temperaturen is daarbij een aandachtspunt.
Dat geldt niet uitsluitend voor een waterkoker. Ook het opwarmen van eten in plastic bakjes zorgt al langer voor discussie.
In de keuken zijn tegenwoordig veel alternatieven beschikbaar waarbij voedsel of heet water niet rechtstreeks met plastic in aanraking hoeft te komen.
Wie de blootstelling zo veel mogelijk wil beperken, kan daar bij de aanschaf van nieuwe keukenproducten rekening mee houden.
Glazen waterkoker als alternatief
Een glazen waterkoker lijkt een voor de hand liggende vervanger. Toch is het verstandig om niet uitsluitend naar de buitenkant van het apparaat te kijken.
Een waterkoker kan namelijk grotendeels uit glas bestaan en aan de binnenkant alsnog verschillende plastic onderdelen hebben.
Denk bijvoorbeeld aan het deksel, een filter, de waterniveau-indicator of onderdelen rondom de schenktuit.
Wie bewust voor een plasticvrij exemplaar kiest, zal daarom moeten controleren welke materialen daadwerkelijk met het kokende water in aanraking komen.
Alleen de vermelding dat een apparaat van glas is gemaakt, vertelt niet altijd het volledige verhaal.
Roestvrij staal is andere optie
Ook een waterkoker van roestvrij staal kan een alternatief zijn. Rvs is stevig, kan goed tegen hoge temperaturen en wordt veel gebruikt voor keukenapparatuur.
Maar ook hier geldt dezelfde waarschuwing: bekijk het volledige ontwerp.
Een metalen buitenkant betekent niet automatisch dat de gehele binnenzijde van metaal is gemaakt. Sommige modellen bevatten bijvoorbeeld een plastic waterindicator, filter of andere onderdelen die rechtstreeks met het water in contact staan.
Wie blootstelling aan plastic tijdens het koken echt wil beperken, kan daarom specifiek zoeken naar een model waarbij de volledige binnenzijde plasticvrij is.
Dat vraagt soms iets meer zoekwerk dan alleen kijken naar het materiaal dat op de verpakking staat.
Oude waterkoker direct weggooien?
De onderzoeksresultaten kunnen de indruk wekken dat iedere plastic waterkoker onmiddellijk de afvalbak in moet. Zo zwart-wit ligt het vanuit wetenschappelijk perspectief niet.
Het is niet vastgesteld dat normaal gebruik van een plastic waterkoker rechtstreeks tot specifieke gezondheidsproblemen leidt. Bovendien laat het onderzoek zien dat de afgifte van plasticdeeltjes na herhaald gebruik sterk kan afnemen.
De Plastic Soup Foundation kiest desondanks voor een duidelijke voorzorgsbenadering en adviseert consumenten om een plastic waterkoker te vervangen door een volledig plasticvrije glazen of roestvrijstalen variant.
Voor consumenten komt het daarmee neer op een persoonlijke afweging. Wie de mogelijke blootstelling aan microplastics zoveel mogelijk wil beperken, kan relatief eenvoudig overstappen.
Microplastics zitten op meer plekken
Het grotere probleem beperkt zich bovendien niet tot één apparaat. Plastic is diep verweven geraakt met het dagelijks leven.
Voedsel wordt verpakt in plastic, boodschappen worden opgeborgen in kunststof bakjes en veel keukenhulpmiddelen bestaan gedeeltelijk of volledig uit het materiaal.
Daardoor kan het lastig zijn om blootstelling aan microplastics volledig te voorkomen.
Juist daarom richten organisaties zoals de Plastic Soup Foundation zich op situaties waarin vermindering relatief eenvoudig mogelijk is. Een waterkoker is daar een voorbeeld van: er bestaan immers alternatieven van glas en roestvrij staal.
Het vervangen van één apparaat betekent uiteraard niet dat alle blootstelling aan microplastics verdwijnt.
Goed kijken bij nieuwe aankoop
Wie binnenkort een nieuwe waterkoker nodig heeft, doet er dus goed aan iets verder te kijken dan prijs, inhoud en snelheid.
Controleer welk materiaal aan de binnenkant wordt gebruikt en let daarbij ook op kleinere onderdelen. Vooral het filter, de waterniveau-indicator, het deksel en de schenktuit zijn interessant.
Een apparaat dat aan de buitenkant voornamelijk van metaal of glas is gemaakt, kan aan de binnenkant nog altijd plastic bevatten.
Het onderzoek naar micro- en nanoplastics ontwikkelt zich ondertussen verder. Daardoor zal de komende jaren waarschijnlijk meer duidelijk worden over de gevolgen van langdurige blootstelling en welke hoeveelheden daadwerkelijk een gezondheidsrisico vormen.
Tot die tijd blijft voorzichtigheid belangrijk bij grote gezondheidsclaims. Wat inmiddels wel duidelijk is: een plastic waterkoker kan tijdens het koken zeer kleine plasticdeeltjes aan het water afgeven, waarbij vooral nieuwe apparaten in onderzoek hoge aantallen lieten zien.
Wie dat liever vermijdt, heeft met een volledig plasticvrije waterkoker van glas of roestvrij staal een eenvoudig alternatief. Daarbij is vooral één detail belangrijk: kijk niet alleen naar wat er aan de buitenkant zit, maar juist naar alle materialen waarmee het kokende water daadwerkelijk in aanraking komt.
