De kabinetsformatie is begin 2026 in een beslissende fase beland. Na weken van overleg, aftasten en vertraging groeit de druk op D66-leider Rob Jetten om een duidelijke koers te varen.
De centrale vraag die boven de formatie hangt: gaat hij door met JA21 of zet hij de formatie voort zonder deze partij?
Uitstel lijkt niet langer houdbaar, want de verschillen worden scherper en het geduld binnen én buiten de politiek raakt op.
Waarom de formatie nu vastloopt
Sinds de verkiezingen is geprobeerd om een stabiele meerderheid te smeden met partijen die ideologisch niet vanzelfsprekend bij elkaar passen.
D66, VVD en CDA vormen de kern van de gesprekken, maar missen zonder extra partner een comfortabele meerderheid.
JA21 werd daarom al vroeg gezien als een mogelijke vierde partij.
Toch blijkt die samenwerking lastiger dan vooraf gedacht. Inhoudelijke verschillen over klimaatbeleid, Europa, migratie en bestuurscultuur zorgen voor toenemende frictie.
Waar aanvankelijk werd gesproken over “bruggen bouwen”, klinkt nu steeds vaker dat sommige standpunten simpelweg te ver uit elkaar liggen.
De rol van de informateur
Een belangrijke spil in het proces is informateur Rianne Letschert. Zij voerde de afgelopen weken intensieve gesprekken met de betrokken partijen om te onderzoeken waar nog ruimte zit.
Na overlegmomenten net voor en na de jaarwisseling werd duidelijk dat het rekbaar vermogen van de onderhandelingen afneemt.
Letschert probeerde vooral duidelijkheid te krijgen over de bereidheid tot compromissen.
Daarbij werd al snel zichtbaar dat sommige partijen vooral wilden vasthouden aan hun kernpunten, terwijl anderen juist pragmatischer wilden opereren. Dat verschil in houding zorgt nu voor een patstelling.
D66 onder druk van meerdere kanten
Voor D66 is de situatie extra gevoelig. De partij profileert zich al jaren als progressief, pro-Europees en sterk gericht op duurzaamheid en klimaat.
Een samenwerking met JA21, dat op meerdere van deze thema’s een andere koers vaart, ligt gevoelig bij de achterban.
Binnen D66 klinkt steeds luider de vraag wat de partij precies wil uitstralen. Doorzetten met JA21 kan bestuurlijke stabiliteit opleveren, maar dreigt ook tot interne spanningen en gezichtsverlies te leiden. Afzien van JA21 betekent daarentegen opnieuw zoeken, met het risico op langdurige stilstand.
JA21 als splijtzwam in de onderhandelingen
JA21 presenteert zich als een realistische, rechts-conservatieve partij die zegt bestuurbaarheid voorop te zetten. Toch wringt het op inhoud.
Met name het klimaat- en stikstofbeleid vormt een struikelblok. Waar D66 vasthoudt aan ambitieuze doelen, pleit JA21 voor afremmen en herziening.
Ook op Europees vlak zijn de verschillen groot. D66 ziet Europese samenwerking als noodzakelijk en positief, terwijl JA21 juist kritisch is op verdere integratie. Dat maakt het lastig om een gezamenlijk regeerakkoord te formuleren dat meer is dan een optelsom van losse compromissen.
De VVD en het CDA in een lastige positie
Voor VVD en CDA is de situatie dubbel. Aan de ene kant willen beide partijen snel een stabiel kabinet, aan de andere kant willen ze voorkomen dat het akkoord zo dun wordt dat het nauwelijks richting geeft.
Zij zien JA21 deels als een inhoudelijke bondgenoot, maar realiseren zich ook dat een te fragiele samenwerking het kabinet snel kan ondermijnen.
Binnen deze partijen groeit de wens dat D66 nu eindelijk een knoop doorhakt. Doormodderen vergroot het risico op imagoschade voor alle betrokkenen en voedt het beeld van politieke besluiteloosheid.
Publieke opinie en toenemende irritatie
Buiten het Binnenhof neemt de irritatie toe. Veel kiezers hebben het gevoel dat de formatie eindeloos duurt zonder zichtbaar resultaat.
Problemen rond koopkracht, wonen, zorg en veiligheid vragen om besluiten, terwijl de politiek blijft hangen in proces en positionering.
Die onvrede zet extra druk op de onderhandelaars. Elk nieuw uitstelmoment wordt kritischer bekeken, zeker nu duidelijk is dat de inhoudelijke verschillen niet vanzelf verdwijnen.
Met JA21 doorgaan: de mogelijke gevolgen
Als Jetten besluit door te gaan met JA21, kiest hij voor snelheid en zekerheid qua meerderheid. Dat kan op korte termijn rust brengen in het formatieproces. Tegelijkertijd is het risico groot dat het kabinet intern voortdurend moet laveren en conflicten moet sussen.
Een regeerakkoord met scherpe randjes die zijn afgevlakt om iedereen tevreden te houden, kan leiden tot vaag beleid en beperkte slagkracht. Dat maakt het kabinet kwetsbaar voor kritiek en kan zorgen voor een korte levensduur.
Zonder JA21 verder: opnieuw onderhandelen
Kiest D66 ervoor om JA21 los te laten, dan begint een nieuw hoofdstuk in de formatie. Andere combinaties moeten worden verkend, mogelijk met kleinere partijen of met een minderheidsconstructie. Dat kost tijd en vraagt om creativiteit, maar kan inhoudelijk beter aansluiten bij de progressieve koers van D66.
Het risico is echter dat de formatie nog maanden langer duurt. In een tijd waarin veel dossiers urgent zijn, kan dat politiek moeilijk te verdedigen zijn.
Strategische afwegingen voor Jetten
Voor Jetten draait het nu om meer dan alleen een meerderheidsoptelsom.
Zijn beslissing zal bepalend zijn voor zijn profiel als leider. Kiest hij voor bestuurlijke pragmatiek, of voor ideologische consistentie? Beide opties hebben gevolgen voor de positie van D66 in de komende jaren.
Een verkeerde inschatting kan leiden tot interne verdeeldheid of verlies van vertrouwen bij kiezers. Tegelijkertijd kan duidelijkheid, welke kant die ook opgaat, juist rust en richting brengen.
Wat de komende dagen beslissend maakt
De verwachting is dat de komende dagen cruciaal worden. Informele gesprekken, interne beraadslagingen en druk van coalitiepartners zullen samenkomen in een moment waarop uitstel geen optie meer is. De boodschap vanuit andere partijen is helder: er moet een keuze komen.
Of die keuze leidt tot versnelling of juist tot een nieuwe ronde onderhandelingen, is nog onzeker. Wel is duidelijk dat het politieke speelveld na dit besluit blijvend zal veranderen.
Conclusie: een formatie op het kantelpunt
De kabinetsformatie staat op een kruispunt. De vraag of D66 doorgaat met of zonder JA21 is uitgegroeid tot het centrale dilemma van dit moment.
Wat begon als een zoektocht naar brede samenwerking, is veranderd in een fundamentele keuze over richting en identiteit.
De komende beslissing zal niet alleen bepalen hoe het volgende kabinet eruitziet, maar ook hoe de verhoudingen in de Nederlandse politiek zich ontwikkelen. Eén ding is zeker: langer uitstellen is geen optie meer.
