De Nederlandse overheid loopt miljarden mis door een opvallende ontwikkeling rondom sigaretten en tabak. Waar hogere accijnzen juist bedoeld waren om meer geld op te leveren én roken terug te dringen, gebeurt nu iets anders. De inkomsten dalen en dat roept vragen op. Werkt het beleid nog wel zoals bedoeld?
Nieuwe cijfers laten zien dat de opbrengst uit tabaksaccijns flink is gedaald. En dat terwijl roken duurder is dan ooit.
Tabaksaccijns opbrengst daalt flink
Volgens cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek heeft de overheid vorig jaar 2,6 miljard euro verdiend aan tabaksaccijns. Dat klinkt als een enorm bedrag, maar het is wel 15 procent minder dan het jaar daarvoor.
Dat is opvallend, omdat de accijnzen de afgelopen jaren juist fors zijn verhoogd. De verwachting was dat de inkomsten daardoor zouden stijgen.
In plaats daarvan gebeurt het tegenovergestelde.
Accijns sigaretten sterk verhoogd
Sinds 2020 zijn de accijnzen op sigaretten flink omhoog gegaan. In die periode is de belasting op sigaretten ongeveer verdubbeld.
Voor rooktabak, zoals shag, is de stijging nog extremer. Daar is de accijns zelfs verdrievoudigd.
Deze verhogingen maken deel uit van het Nationaal Preventieakkoord. Het doel daarvan is duidelijk: minder mensen laten roken.
Door sigaretten duurder te maken, moet de drempel hoger worden.
Minder mensen roken in Nederland
Een van de redenen voor de dalende inkomsten is dat er daadwerkelijk minder wordt gerookt.
In 2015 gaf nog ongeveer 1 op de 4 Nederlanders aan wel eens te roken. Inmiddels is dat gedaald naar ongeveer 1 op de 6.
Ook het aantal dagelijkse rokers neemt af. Waar dat percentage tien jaar geleden nog rond de 18 procent lag, is dat nu gedaald naar ongeveer 12 procent.
Dat betekent dat het beleid op dit punt deels lijkt te werken.
Rokers zoeken alternatieven
Toch is dat niet het hele verhaal. Want naast het afnemen van het aantal rokers, speelt er nog iets anders.
Steeds meer mensen kiezen ervoor om hun sigaretten in het buitenland te kopen.
Dat gebeurt vooral in landen waar tabak aanzienlijk goedkoper is dan in Nederland.
Voor de overheid betekent dat één ding: misgelopen inkomsten.
Sigaretten kopen in buitenland groeit
Uit onderzoek blijkt dat steeds meer rokers de grens over gaan voor hun tabak.
In 2020 gaf ongeveer 5 procent van de rokers aan vaak of altijd in het buitenland sigaretten te kopen.
In 2024 is dat percentage gestegen naar ongeveer 12 procent.
Dat is een forse toename in korte tijd.
Vooral in grensgebieden is dit effect duidelijk zichtbaar.
Accijns beleid werkt anders dan verwacht
De combinatie van minder rokers en meer aankopen in het buitenland zorgt ervoor dat de accijnsinkomsten dalen.
Dat roept de vraag op of het huidige beleid nog effectief is.
Het doel was om roken te ontmoedigen én inkomsten te verhogen. Maar in de praktijk lijkt het tweede doel niet gehaald te worden.
Sterker nog, de opbrengsten nemen juist af.
Nederland verliest inkomsten aan buitenland
Wanneer Nederlanders hun sigaretten in het buitenland kopen, profiteert Nederland daar niet van.
De accijnzen worden namelijk betaald in het land waar de tabak wordt gekocht.
Dat betekent dat buurlanden zoals Duitsland en België juist profiteren van het Nederlandse beleid.
Voor de Nederlandse schatkist is dat een duidelijke tegenvaller.
Verschil in prijzen speelt grote rol
Een belangrijke reden voor dit gedrag is het prijsverschil tussen landen.
Sigaretten zijn in Nederland aanzienlijk duurder dan in veel andere Europese landen.
Dat maakt het aantrekkelijk om net over de grens te tanken én tabak te kopen.
Voor sommige mensen loont dat al bij kleine hoeveelheden.
Vapes buiten beeld in cijfers
Opvallend is dat het gebruik van vapes niet is meegenomen in deze cijfers.
Dat betekent dat het werkelijke beeld mogelijk nog complexer is.
Een deel van de rokers kan zijn overgestapt op alternatieven zoals e-sigaretten.
Dat zou ook invloed kunnen hebben op de daling van accijnsinkomsten.
Discussie over effectiviteit beleid
De cijfers zorgen voor discussie over het huidige tabaksbeleid.
Voorstanders wijzen erop dat minder roken altijd positief is voor de volksgezondheid.
Tegenstanders stellen dat het beleid doorschiet en leidt tot ongewenste neveneffecten.
Zoals het weglekken van inkomsten naar het buitenland.
Wat betekent dit voor de toekomst
De grote vraag is hoe de overheid hiermee omgaat.
Blijven accijnzen verder stijgen, of wordt er gekeken naar andere oplossingen?
Het is duidelijk dat het huidige systeem niet alleen voordelen heeft.
Er zal een balans moeten worden gevonden tussen gezondheid, gedrag en inkomsten.
Conclusie: minder roken, minder inkomsten
De daling van de tabaksaccijns laat zien dat beleid niet altijd werkt zoals verwacht.
Hoewel minder mensen roken, loopt de overheid tegelijkertijd miljarden mis.
Daarnaast zorgt het gedrag van rokers ervoor dat geld naar het buitenland verdwijnt.
De komende jaren zullen bepalend zijn voor hoe Nederland hiermee omgaat.
Eén ding is duidelijk: dit onderwerp blijft voorlopig volop in beweging.
