Zes klimaatactivisten van Extinction Rebellion zijn veroordeeld voor hun rol bij een snelwegblokkade rond Utrecht. De politierechter legde de demonstranten woensdag ieder een taakstraf van 120 uur en een voorwaardelijke gevangenisstraf van twee weken op. Volgens de rechtbank ging de actie verder dan wat binnen het demonstratierecht acceptabel is, omdat door het blokkeren van de snelweg gevaarlijke situaties ontstonden.
De zaak draait om de grote XR-demonstratie van 25 april, waarbij het verkeer rond Utrecht volledig vastliep. Activisten plaatsten meerdere auto’s dwars over rijbanen van de A12 en een afrit vanaf de A2. Daarmee wilden zij andere demonstranten toegang geven tot de snelweg. De rechter is duidelijk over die aanpak: een snelweg blokkeren is volgens het vonnis ontoelaatbaar, ook wanneer dat gebeurt vanuit een politiek of maatschappelijk protest.
Mis geen artikelen! Volg TrendyVandaag in Google →
XR-demonstranten krijgen forse taakstraf
De zes veroordeelde activisten moeten ieder 120 uur taakstraf uitvoeren. Daarnaast krijgen zij een voorwaardelijke celstraf van twee weken. Die gevangenisstraf hoeft dus niet direct te worden uitgezeten, maar kan bij nieuwe strafbare feiten binnen de voorwaarden alsnog gevolgen krijgen.
Het Openbaar Ministerie had een zwaardere voorwaardelijke gevangenisstraf geëist. De aanklager wilde naast dezelfde 120 uur werkstraf een voorwaardelijke celstraf van één maand opgelegd zien. De politierechter kwam uiteindelijk uit op twee weken.
De demonstranten komen uit verschillende plaatsen in Nederland, waaronder Utrecht, Ouderkerk aan de Amstel, Tilburg, Almelo en IJsselstein. Hun rol in de actie stond woensdag centraal voor de rechtbank.
Auto’s dwars op de snelweg
De blokkade was volgens de rechtbank bewust voorbereid. Drie auto’s werden dwars op de hoofdrijbaan van de A12 neergezet. Nog eens drie voertuigen werden gebruikt om een afrit vanaf de A2 te blokkeren.
Door de auto’s zo neer te zetten, werd het reguliere verkeer tegengehouden. Tegelijkertijd konden andere activisten via de berm richting de snelweg komen om zich bij de demonstratie aan te sluiten.
Het ging daarmee niet om demonstranten die alleen op de weg gingen zitten nadat het verkeer al was stilgelegd. De voertuigen werden volgens de zaak actief gebruikt om de verkeersstroom te blokkeren en de actie mogelijk te maken.
Juist dat speelde een belangrijke rol in het oordeel van de rechter.
Rechter trekt duidelijke grens
De politierechter liet er weinig twijfel over bestaan hoe naar de actie wordt gekeken. “Het blokkeren van een snelweg is ontoelaatbaar”, luidde het oordeel.
Daarbij maakte de rechter duidelijk dat het doel van de demonstratie daar niets aan verandert. Ook wanneer demonstranten aandacht willen vragen voor klimaatbeleid of een ander maatschappelijk onderwerp, betekent het demonstratierecht volgens de rechtbank niet dat iedere actievorm automatisch is toegestaan.
Dat onderscheid is belangrijk. Demonstreren is een grondrecht, maar dat betekent niet dat alle handelingen tijdens een demonstratie buiten het strafrecht vallen. Wanneer een protest bijvoorbeeld gevaar veroorzaakt of belangrijke verkeersroutes blokkeert, kan worden ingegrepen.
In deze zaak vond de rechter dat die grens was overschreden.
Gevaar voor andere weggebruikers
Volgens de rechtbank ontstonden door de blokkade gevaarlijke situaties voor mensen die op dat moment gebruikmaakten van de wegen rond Utrecht.
Een snelweg is ingericht op verkeer dat met hoge snelheid rijdt. Een onverwachte stilstand of een volledige versperring kan daardoor andere risico’s opleveren dan een protest op een plein of rustige straat.
De rechter keek daardoor niet alleen naar het feit dat automobilisten vertraging opliepen. Vooral het veiligheidsaspect woog mee.
Dat maakt deze veroordeling relevant voor toekomstige protesten waarbij activisten overwegen belangrijke autowegen te blokkeren. De uitspraak laat zien dat de strafrechter zo’n actie niet simpelweg als een gebruikelijke demonstratie hoeft te behandelen.
Demonstratie was vooraf verboden
Daar komt bij dat de burgemeester van Utrecht de demonstratie op deze plek vooraf had verboden. Er was wel een andere locatie aangeboden waar de demonstranten hun protest konden houden.
De activisten kozen er desondanks voor om de actie rond de snelweg door te zetten. Dat versterkt het verschil tussen de vrijheid om een boodschap te laten horen en de vrijheid om zelf iedere gewenste locatie voor een demonstratie te bepalen.
Burgemeesters kunnen onder bepaalde omstandigheden beperkingen aan demonstraties stellen, bijvoorbeeld vanwege verkeersveiligheid, openbare orde of bescherming van de gezondheid.
In Utrecht was vooraf dus al duidelijk gemaakt dat demonstreren op de geplande snelweglocatie niet werd toegestaan. Toch ging de actie door.
Verkeer rond Utrecht liep vast
De gevolgen waren op 25 april op grote schaal merkbaar. Door de protestactie liep het verkeer rond Utrecht volledig vast.
Wie op dat moment over de A12, A2 of omliggende wegen probeerde te reizen, kreeg te maken met grote verkeershinder. Zo’n blokkade heeft bovendien al snel gevolgen buiten de plek waar demonstranten zelf staan, omdat files zich verder over het wegennet verspreiden.
De actie was daarmee niet alleen zichtbaar voor mensen die direct langs de demonstranten reden. Een groot deel van het verkeer in en rond Utrecht werd ermee geconfronteerd.
Voor Extinction Rebellion is juist die verstoring vaker onderdeel van de gekozen proteststrategie. Door belangrijke verkeersaders te blokkeren, probeert de beweging maximale aandacht voor haar boodschap te creëren.
Deze strafzaak laat tegelijkertijd zien dat die strategie juridische consequenties kan hebben.
Ruim 400 mensen aangehouden
De politie trad tijdens de demonstratie op grote schaal op. Volgens de politie werden ongeveer 400 mensen aangehouden.
Dat betekent niet dat al die demonstranten dezelfde straf krijgen als de zes mensen die woensdag voor de rechter stonden. Hun zaak draaide specifiek om hun betrokkenheid bij het blokkeren van de weg met auto’s.
Bij grote demonstraties kunnen deelnemers om verschillende redenen worden aangehouden en kunnen zaken juridisch verschillend worden afgehandeld. De omstandigheden en individuele rol zijn daarbij van belang.
De zes veroordeelde activisten kregen nu relatief stevige straffen vanwege de manier waarop zij volgens de rechtbank de snelwegversperring hadden georganiseerd.
Demonstratierecht kent duidelijke grenzen
De uitspraak raakt opnieuw aan een discussie die in Nederland regelmatig oplaait: hoe ver mag een demonstratie gaan?
Een protest heeft vaak juist als doel om zichtbaar te zijn en aandacht te trekken. Een demonstratie die niemand merkt, heeft voor actievoerders immers vaak minder effect. Tegelijkertijd kan verstoring zo ver gaan dat veiligheid en rechten van anderen in het gedrang komen.
Bij snelwegblokkades wordt die spanning bijzonder duidelijk. Activisten zien de actie als een manier om urgentie rond bijvoorbeeld klimaatbeleid te creëren, terwijl automobilisten ineens worden geconfronteerd met afgesloten routes en lange files.
De politierechter kiest in deze zaak een heldere lijn. Het maatschappelijke doel achter de actie maakt een snelwegblokkade niet automatisch geoorloofd.
XR kiest vaker voor blokkades
Extinction Rebellion staat al langer bekend om acties waarbij drukke wegen worden geblokkeerd. De beweging probeert daarmee druk uit te oefenen op politiek en bedrijfsleven om sneller maatregelen tegen klimaatverandering te nemen.
Dat heeft de afgelopen jaren meerdere keren geleid tot politieoptreden, arrestaties en juridische procedures. Een belangrijk terugkerend discussiepunt is daarbij de verhouding tussen demonstratierecht en strafbare gedragingen.
Een demonstrant mag een uitgesproken of impopulaire mening hebben en daarvoor de straat op gaan. Dat is iets anders dan de vraag of het daarbij toegestaan is om verkeer bewust in gevaar te brengen of een snelweg af te sluiten.
Juist over dat laatste heeft de rechter in Utrecht nu een duidelijke uitspraak gedaan.
Straf lager dan eis OM
Hoewel de straf stevig is, ging de rechter niet volledig mee met het Openbaar Ministerie.
Het OM had een maand voorwaardelijke gevangenisstraf geëist. De rechter halveerde dat naar twee weken. De taakstraf van 120 uur bleef wel gelijk aan de eis.
Een voorwaardelijke gevangenisstraf werkt vooral als waarschuwing voor de toekomst. De veroordeelden hoeven die twee weken niet automatisch de gevangenis in, maar de straf blijft gedurende de daarvoor geldende termijn boven de zaak hangen.
De combinatie met 120 uur taakstraf maakt duidelijk dat de rechtbank de actie niet als een kleine overtreding beschouwt.
Uitspraak kan discussie verder aanwakkeren
De veroordeling zal waarschijnlijk opnieuw discussie opleveren over de aanpak van klimaatdemonstraties. Voorstanders van streng optreden wijzen erop dat snelwegen geen veilige plek zijn voor protesten en dat andere weggebruikers niet zomaar onderdeel van een demonstratie mogen worden.
Actievoerders benadrukken juist regelmatig dat verstorende acties volgens hen nodig zijn om voldoende maatschappelijke en politieke aandacht te krijgen voor de klimaatcrisis. Dat debat verdwijnt met deze uitspraak waarschijnlijk niet.
Wat de politierechter wel duidelijk maakt, is dat de motivatie achter een protest geen vrijbrief vormt. Wie een snelweg bewust blokkeert, kan daarvoor strafrechtelijk verantwoordelijk worden gehouden.
In het geval van de zes XR-demonstranten leidt dat tot 120 uur taakstraf en twee weken voorwaardelijke celstraf. De actie van 25 april, waarbij honderden mensen werden aangehouden en het verkeer rond Utrecht vastliep, krijgt daarmee maanden later nog een stevig juridisch vervolg.
Voor toekomstige demonstraties ligt er daardoor opnieuw een duidelijke waarschuwing. Het recht om te demonstreren blijft bestaan, ook voor scherpe en ontregelende boodschappen, maar volgens de rechter ligt de grens bij het creëren van gevaarlijke situaties op een snelweg. Dat de demonstratie een maatschappelijk doel heeft, verandert daar volgens het vonnis niets aan.
