Sinds de invoering van statiegeld op kleine blikjes en plastic flesjes is er iets bijzonders ontstaan in Nederland. Wat begon als een milieumaatregel, heeft ongemerkt geleid tot een nieuwe, informele vorm van inkomsten.
Op straat is een stille economie gegroeid, waarin weggegooide verpakkingen veranderen in contant geld. Voor veel mensen blijft het statiegeld ongebruikt, maar voor anderen is het inmiddels een dagelijkse bron van inkomsten.
In steden als Amsterdam, Rotterdam en Utrecht zijn ze niet meer weg te denken: mensen met grote zakken vol lege blikjes en flesjes. Waar de één vooral gemak ziet en het statiegeld laat liggen, ziet de ander een kans om te overleven.
Statiegeld op kleine verpakkingen: wat veranderde er precies?
Sinds 1 april 2023 geldt er in Nederland statiegeld op kleine plastic flesjes en blikjes. Het doel was helder: minder zwerfafval en meer hergebruik. In theorie zou vrijwel elke verpakking teruggebracht worden naar de supermarkt. In de praktijk blijkt dat lang niet iedereen daar moeite voor doet.
Veel blikjes verdwijnen nog steeds in prullenbakken, worden achtergelaten op straat of blijven liggen na festivals, voetbalwedstrijden en drukke avonden in de stad. Juist daar ligt de basis van deze nieuwe micro-economie.
Volgens cijfers van Verpact werd er in 2024 voor maar liefst 140 miljoen euro aan statiegeld niet ingeleverd. Geld dat letterlijk op straat ligt.
Blikjes rapen als dagelijks werk
Voor dak- en thuislozen, maar ook voor mensen met een laag inkomen, is het rapen van blikjes geen bijzaak meer. Het is uitgegroeid tot een vaste dagbesteding. Vroeg opstaan, vaste routes lopen en precies weten waar de meeste verpakkingen te vinden zijn.
Een van hen is Menno, die dagelijks in de hoofdstad op pad gaat. Zijn verhaal laat zien hoe deze vorm van inkomen werkt. Geen criminaliteit, geen bedelen, maar zelf iets doen om rond te komen. Blikjes rapen biedt structuur en een klein maar concreet doel.
Wie vroeg begint, heeft vaak een voordeel. Straten na een drukke avond, stations, parken en plekken rond evenementen leveren het meeste op. Ook momenten waarop veel mensen samenkomen, zoals voetbalwedstrijden of toeristische piekdagen, zijn lucratief.
Wat levert blikjes rapen daadwerkelijk op?
De opbrengst verschilt per dag en per locatie, maar gemiddeld komt het neer op 20 tot 30 euro per dag. Op drukke dagen kan dat bedrag oplopen, vooral wanneer er evenementen zijn of veel toeristen in de stad lopen.
Dat lijkt misschien weinig, maar voor iemand zonder vaste inkomsten betekent dit geld directe toegang tot eten, drinken en soms zelfs tijdelijke opvang. Bovendien gaat het om contant geld dat direct beschikbaar is, zonder aanvraagprocedures of wachttijden.
Omgerekend kan dit neerkomen op enkele honderden euro’s per maand. Geen vetpot, maar genoeg om niet volledig afhankelijk te zijn van hulpinstanties.
Waarom zoveel mensen hun statiegeld laten liggen
Ondanks stijgende prijzen en koopkrachtzorgen laat een groot deel van de Nederlanders het statiegeld links liggen. De redenen zijn herkenbaar: geen zin, te weinig ruimte, vergeten of simpelweg het bedrag niet de moeite waard vinden.
Vooral onderweg belanden blikjes vaak in openbare prullenbakken of worden ze naast de vuilnis gezet. In sommige wijken worden lege flesjes zelfs bewust naast afvalbakken geplaatst, zodat anderen ze makkelijk kunnen meenemen.
Dat gedrag heeft onbedoeld bijgedragen aan het ontstaan van deze informele economie. Zonder dat veel mensen het doorhebben, financieren zij zo indirect het dagelijks inkomen van anderen.
Geen liefdadigheid, maar eigen verantwoordelijkheid
Wat opvallend is aan verhalen zoals dat van Menno, is de nadruk op zelfstandigheid. Het rapen van blikjes wordt gezien als een manier om niemand tot last te zijn. Geen diefstal, geen overlast, maar gebruikmaken van wat anderen achterlaten.
Voor sommigen biedt dit zelfs een gevoel van waardigheid en controle. Er is een duidelijk begin en einde van de dag, een doel en een tastbaar resultaat. In een leven dat vaak wordt gekenmerkt door onzekerheid, kan dat verschil maken.
De keerzijde van de micro-economie
Tegelijkertijd roept deze ontwikkeling ook vragen op. Is het wenselijk dat mensen afhankelijk worden van weggegooid statiegeld? En wat zegt het over het systeem als miljoenen euro’s ongebruikt blijven liggen, terwijl anderen dagelijks moeten zoeken om te overleven?
Daarnaast zijn er praktische problemen. Niet alle supermarkten zijn even toegankelijk, inleverautomaten zijn soms defect en concurrentie onder blikjesrapers neemt toe in drukke gebieden. Ook komt het voor dat mensen elkaars zakken doorzoeken of conflicten ontstaan over routes.
Statiegeld als spiegel van de samenleving
De micro-economie rond statiegeld laat meer zien dan alleen hergebruik. Het legt verschillen bloot in hoe mensen omgaan met geld, afval en verantwoordelijkheid. Voor de één is een blikje waardeloos, voor de ander is het letterlijk een maaltijd.
Dat statiegeldsysteem heeft zijn doel deels bereikt: meer recycling en minder zwerfafval. Maar het heeft ook een onbedoeld sociaal effect gekregen. Een parallelle economie die groeit in de schaduw van het officiële systeem.
Blik op de toekomst
De vraag is hoe deze ontwikkeling zich verder zal ontvouwen. Wordt het inleveren van statiegeld uiteindelijk zo normaal dat er minder te rapen valt? Of blijft gemak altijd winnen van discipline?
Zolang miljoenen euro’s aan statiegeld niet worden opgehaald, zal deze stille economie blijven bestaan. Voor sommigen is het een tijdelijke oplossing, voor anderen een vast onderdeel van hun dagelijks leven.
Wat vaststaat: statiegeld is allang meer dan een milieumaatregel. Het is een kleine, maar veelzeggende afspiegeling van hoe Nederland omgaat met geld, afval en mensen aan de rand van de samenleving.
